Książki o traumie

Gdzie w ciele mieszka trauma? Objawy somatyczne i metoda Petera Levine'a

Boli Cię kark, ale lekarz nie znajduje żadnej przyczyny. Budzisz się w nocy z sercem bijącym jak po biegu. Czujesz ucisk w klatce piersiowej w momentach, które obiektywnie nie są zagrożeniem. Twoje ciało reaguje, choć Ty sama nie wiesz na co. Może nie wiesz, bo szukasz odpowiedzi w złym miejscu – w historii, którą pamiętasz, zamiast w tej, którą ciało przechowuje bez słów.

Spis treści:
1.    Trauma to nie tylko wielkie wydarzenie
2.    Jak ciało zapisuje to, czego umysł nie przetwarza?
3.    Objawy somatyczne – mapa tego, co niewypowiedziane
4.    Peter Levine i metoda Somatic Experiencing
5.    „Obudźcie Tygrysa" – przełom w rozumieniu traumy
6.    „Głos wnętrza" i „Trauma i pamięć" – kolejne kroki na ścieżce
7.    Kiedy sama lektura nie wystarczy

Trauma to nie tylko wielkie wydarzenie

Słowo „trauma" przez lata było zarezerwowane dla doświadczeń ekstremalnych – wojen, wypadków, przemocy. To zawężenie jest jednym z powodów, dla których tak wiele osób żyje z objawami traumy, nie wiedząc, że je ma. Peter Levine, twórca metody Somatic Experiencing (SE) i jeden z najważniejszych współczesnych badaczy traumy, rozszerza tę definicję w sposób, który zmienia perspektywę wielu ludzi: traumą jest każde doświadczenie, z którym układ nerwowy nie zdołał sobie poradzić w momencie, gdy ono nastąpiło. Może to być operacja przeżyta pod narkozą w dzieciństwie. Upadek z roweru, po którym nikt do nas nie podszedł, żeby pomóc. Środowisko domowe, w którym napięcie było stałym tłem, nawet jeśli nikt nie krzyczał i nikt nie bił.

Układ nerwowy nie odróżnia czasu

Kluczowe odkrycie, które legło u podstaw pracy Levine'a, jest równocześnie proste i rewolucyjne: układ nerwowy nie wie, że niebezpieczne wydarzenie już minęło. Impuls mobilizacyjny – ten, który uruchomił się, żeby Cię chronić – jeśli nie został dokończony, pozostaje w ciele jako niezakończony ruch. Ciało utknęło w gotowości do walki lub ucieczki, która nigdy nie nastąpiła. I ta zamrożona energia objawia się latami jako chroniczne napięcia, przewlekły ból, bezsenność, nadwrażliwość na dźwięki, zapachy, dotyk.

Jak ciało zapisuje to, czego umysł nie przetwarza?

Bessel van der Kolk w „Strachu ucieleśnionym" – jednej z najważniejszych książek o traumie ostatnich dekad, dostępnej w virgobooks.pl – pokazuje to z perspektywy neurobiologicznej: traumatyczne doświadczenia zapisują się w tych częściach mózgu, do których słowa nie mają dostępu. Dlatego klasyczna terapia oparta na rozmowie i analizie często dochodzi do swojej granicy. Można opowiedzieć historię tysiąc razy i nie zmienić ani jednej z reakcji ciała. 
Franz Ruppert w „Wczesnej traumie" idzie jeszcze głębiej – do okresu prenatalnego i wczesnodziecięcego, w którym nie ma jeszcze słów, są tylko doznania. Wczesne doświadczenia traumatyczne, jak pisze prof. Ruppert, przechowywane są w tak zwanej pamięci ukrytej, czyli tej, która nie opowiada historii, lecz manifestuje się w reakcjach, w ciele, w tym, jak czujemy się w relacjach z innymi.

Objawy somatyczne – mapa tego, co niewypowiedziane

Objawy somatyczne traumy są bardzo zróżnicowane i często mylone z innymi schorzeniami. Chroniczne bóle kręgosłupa, migreny, problemy żołądkowe, kołatanie serca, uczucie duszności, drżenie rąk – to tylko kilka z najczęstszych. Do nich dochodzą reakcje trudniejsze do uchwycenia: nagłe stany lękowe bez wyraźnego powodu, dysocjacja (poczucie bycia obok siebie), trudność z odczuwaniem przyjemności, chroniczne zmęczenie pomimo wystarczającej ilości snu. Gabor Maté w „Kiedy ciało mówi nie" dokumentuje, jak wieloletnie tłumienie emocji (które samo w sobie jest formą adaptacji do traumy) prowadzi do konkretnych chorób autoimmunologicznych i nowotworów.

Zamrożenie jako strategia przeżycia

Jedną z mniej rozumianych reakcji traumatycznych jest zamrożenie – stan, w którym ani walka, ani ucieczka nie były możliwe, więc układ nerwowy wybrał trzecią opcję: bezruch. Levine obserwował to zjawisko u dzikich zwierząt i doszedł do wniosku, który zmienił podejście do leczenia traumy: zwierzęta, w odróżnieniu od ludzi, instynktownie „wytrząsają" z siebie napięcie po epizodzie zagrożenia. Drżenie, potrząsanie, głęboki oddech – to fizjologiczne mechanizmy, które przywracają układ nerwowy do równowagi. Ludzie nauczyli się te reakcje tłumić. I to tłumienie ma swoją cenę.

Peter Levine i metoda Somatic Experiencing

Levine spędził kilkadziesiąt lat rozwijając metodę, która wraca do tego, czego zwierzęta nigdy nie zapomniały. Somatic Experiencing nie jest terapią opartą na przepracowywaniu traumatycznych wspomnień, to praca z ciałem, z doznaniami, z bardzo powolnym i bezpiecznym towarzyszeniem temu, co układ nerwowy chce dokończyć. Centralnym pojęciem tej metody jest „felt sense" – zmysłowe odczucie w ciele, które jest bogatsze i wcześniejsze niż każda myśl czy emocja. To właśnie przez felt sense traumatyczna energia może zostać uwolniona – nie przez ponowne przeżywanie bólu, lecz przez jego ostrożne, krok po kroku, rozładowanie.

„Obudźcie Tygrysa" – przełom w rozumieniu traumy

„Obudźcie Tygrysa" to pierwsza i do dziś najbardziej przełomowa książka Levine'a . Levine proponuje w niej nową wizję traumy: nie jako uszkodzenia, które trzeba naprawić, lecz jako zablokowanego potencjału, który szuka wyjścia. Tytuł nie jest przypadkowy – tygrys to symbol tej zwierzęcej, instynktownej mądrości ciała, która wie, jak się uzdrowić, jeśli jej na to pozwolimy. Książka łączy opisy kliniczne z ćwiczeniami i jest napisana w taki sposób, że można z niej korzystać zarówno jako z wprowadzenia do metody, jak i jako z praktycznego przewodnika dla osób, które same chcą zacząć pracę z własnym układem nerwowym.

„Głos wnętrza" i „Trauma i pamięć" – kolejne kroki na ścieżce

„Głos wnętrza" to pogłębienie tematu komunikacji niewerbalnej w kontekście traumy. Levine pokazuje tu, jak ciało mówi językiem, którego nie nauczyliśmy się słuchać, i jak nauczyć się go rozumieć. Z kolei „Trauma i pamięć" mierzy się z pytaniem, które zadają sobie wszyscy, którzy kiedykolwiek wątpili we własne wspomnienia: czy można ufać temu, co pamiętamy? Levine pokazuje, że pamięć traumatyczna rządzi się innymi prawami niż zwykła pamięć i że prawdziwość doświadczenia nie zawsze mierzy się dokładnością jego szczegółów. Ci, którzy chcą mieć pod ręką narzędzie do samodzielnej, pierwszej pracy z traumą mogą sięgnąć po „Uleczyć traumę", to krótszy, praktyczny przewodnik z dostępem do plików audio.

Kiedy sama lektura nie wystarczy

Książki Levine'a są wyjątkowe pod jednym względem: napisane są tak, żeby można było z nich korzystać samodzielnie, i jednocześnie nie obiecują, że lektura zastąpi pracę z terapeutą. Trauma – szczególnie wczesna, głęboka, wieloletnia – potrzebuje obecności drugiej osoby. Książki są drogowskazem. Pokazują, że uzdrowienie jest możliwe, tłumaczą mechanizmy i dają język, którym można opisać to, co wcześniej było tylko niejasnym cierpieniem. Ale droga od rozumienia do uzdrowienia prowadzi przez ciało – przez oddech, przez ruch, przez doznanie – nie przez samą wiedzę.

Jeśli czujesz, że coś w Tobie czeka na dokończenie – zacznij od książki. Wszystkie tytuły Petera Levine'a są dostępne w virgobooks.pl. Wszystkie wspomniane w artykule tytuły Petera Levine'a oraz inne książki o traumie są dostępne w księgarni virgobooks.pl.